سیر تحول شیر و خورشید در تاریخ ایران؛ از گذشته تا امروز

مقدمه
شیر و خورشید در طول سدهها شکلها و معناهای گوناگونی داشته است. تصویر هشتگانهٔ این نوشته، برداشت هنری از تاریخ است، نه بازسازی مستند پرچمهای هر دوره.
ایران باستان
نقش شیر و نمادهای خورشیدی در هنر ایران باستان وجود داشتهاند؛ اما سند محکمی نداریم که نشان ترکیبیِ آشنای شیر و خورشید، پرچم رسمی هخامنشیان یا ساسانیان بوده باشد.
دوران میانه و سلجوقیان
در طالعبینی قرون میانه، شیر با برج اسد و خورشید پیوند داشت. نمونهای از ترکیب این دو بر سکهٔ سلجوقی سدهٔ سیزدهم دیده میشود. این نقش قدیمی را نباید لزوماً پرچم ملی ایران دانست.
صفویان (۱۵۰۱–۱۷۳۶)
در روزگار شاه عباس یکم، جهانگردان اروپایی شیر و خورشید را نشانی شناختهشده برای ایران توصیف کردند. بااینحال، علمها و پرچمهای صفوی یکسان نبودند و همهٔ آنها این نقش را نداشتند.
افشاریان و زندیان
شیر و خورشید همچنان در برخی مهرها و آثار، از جمله مهر نادرشاه و آثار دورهٔ زند، دیده میشد؛ ولی هنوز شکل واحدی نداشت.
قاجاریان (۱۷۸۹–۱۹۲۵)
این نقش جایگاه رسمیتری پیدا کرد. شیر شمشیر به دست در سدهٔ نوزدهم رواج یافت و نشانهای افتخار قاجاری در سال ۱۸۶۱ میلادی تاجی بالای شیر و خورشید داشتند. بنابراین تاج و شمشیر را پهلویها ابداع نکردند.
پهلوی (۱۹۲۵–۱۹۷۹)
حکومت پهلوی شکل سلطنتی این نشان را حفظ و رسمیتر کرد. بعضی تاجها و ترکیبهای ویژه به نظام پادشاهی مربوطاند، اما خود شیر و خورشید پیشینهای طولانیتر دارد.
از ۱۳۵۷ تا امروز
پس از انقلاب ۱۳۵۷ این نشان از پرچم رسمی ایران کنار گذاشته شد. امروزه در آثار تاریخی و نیز در برخی زمینههای سیاسی دیده میشود و برداشت افراد از آن یکسان نیست.
یادداشت دربارهٔ تصویر
نقشهای هخامنشی و ساسانی در پوستر، بازآفرینی هنری هستند و مدرک وجود نشان ترکیبی شیر و خورشید در آن دوران نیستند. برای اشاره به میراث فرهنگی بدون بازآفرینی نشان سلطنتی یک خاندان، میتوان از طرح بدون تاج استفاده کرد.
منابع
دانشنامهٔ ایرانیکا: https://www.iranicaonline.org/articles/flags-i/ ؛ https://www.iranicaonline.org/articles/decorations/ ؛ https://www.iranicaonline.org/articles/dul-faqar/


Comments